Još od osnovne škole, volim da pišem i istražujem, što sam negdje, kroz modni blog, povezala sa modom. Tema evropske mode i fotografa na crnogorskom dvoru mi je bila izuzetno inspirativna, interesantna i značajna, jer povezuje istoriju, kraljevsku porodicu Petrović i modu na jedan sasvim drugačiji način.

Prvo malo o stajlingu koji sam izabrala za posjetu mom divnom gradu i izložbi čiji je autor divna porodična prijateljica Maja Roganović. Kompleti sa prugama su, po mom mišljenju, apsolutni hit, a ja sam, ovog puta odabrala komplet koji čine midi suknja i košulja (mogu ići i odvojeno), brenda iBlues. Midi suknja spada u najženstveniji komad garderobe koji u pravoj mjeri otkriva seksipil svake dame, ali i neodoljivu romantičnost. Suknje midi dužine, do ispod koljena, savršen su izbor za žene koje vole eleganciju. Ovakvi modeli izdužuju figuru i ne stoje samo visokim, vitkim i dugonogim damama, što potvrđuje stajling nekih poznatih džepnih Venera, poput Viktorije Bekam, Mire Dume i Sare Džesike Parker. Kao odličan komad koji se može nositi u raznim prilikama i uklapati se uz različite outfite, midi suknja ove sezone doživljava veliku popularnost. Zato, zaboravite na maksi i mini i odaberite srednju dužinu jer ćete u njoj izgledati vrlo šik. Uz nju kombinujem košulju sa prugama istih boja, ali i neke “odlie – goldie” komade: Gisele jaknu – bundu, Liu Jo torbu sa kristalima i Osvaldo Rossi cipele na petu, istih boja koje preovladavaju u kompletu. Od nakita, ovog puta tu je choker ogrlica fenomenalnih “My Dream” djevojaka. Iako nijesam fan ovih ogrlica, moram priznati da me ovaj komad ostavio bez daha, jer je nevjeravatno chic komad. Tu je i sat iz Ferucci kolekcije For Motion. Ferucci satove karakterišu atrkativan dizajn, inspirisan aktuelnim trendovima i pristupačne cijene, a ja sam svoj dobila od zlatare “Gold”.

Kao i u prethodnom postu, zasluga za fenomenalnu frizuru i šminku pripada Dženisu i Nadi, dijelu tima divnog prijatelja Vlada (Vlado Beauty Bar). Dženis je izveo i maestralnu frizuru u stilu dvadesetih godina prošlog vijeka, dok je Nada, u skladu sa stajlingom i frizurom, ponovo bila na visini zadatka i odradila fantastičan make – up.

Ovako “skockana” odlazim u svoje Cetinje, kako bih posjetila izložbu. U Biljardi me čeka Maja i zajednički krećemo u razgovor i obilazak. Maja mi je objasnila kako se rodila ideja za pisanjem jedne ovakve monografije. “Imala sam sreću i privilegiju da, kao mladi etnolog antropolog, pripravnički staž započnem u Muzeju kralja Nikole. Poznato je da je ovdje sabran najznačajniji muzejski materijal vezan za crnogorsku političku, vojnu i kulturnu istoriju. Svakodnevni boravak u ambijentu koji budi nostalgiju i “susreti” sa autentičnim predmetima uticali su da s mnogo više ozbiljnosti i savjesnosti priđem obavljanju postavljenih zadataka. Radeći na obradi manjeg segmenta impozantne zbirke fotografija koja broji oko 12 000 predmeta, uvidjela sam koliko je ovaj dragocjen i zanimljiv materijal, decenijama zapostavljan, malo poznat široj javnosti. Uglavnom se koristio kao ilustrativni materijal određenih istorijskih tema. Imena autora i podaci o njihovom djelovanju u Crnoj Gori bila su nepotpuna”, kaže ona.

Razgovor smo nastavile u pravcu razloga zbog kojih su joj interesantne ove teme, ali i vremenu koje je posvetila radu na ovom projektu. Maja mi je objasnila da su identifikacija anonimnih ličnosti, i pokušaji da se preciznije datiraju fotografije i potraže podaci o autorima (majstorima fotografije) bili  izazov i želja da se iskreno posveti istraživačkom radu i temi koja je polako sazrijevala u njenoj svijesti. Mnogo vremena je provela iščitavajući crnogorsku periodiku i pedantno pregledajući razne fondove Arhiva Crne Gore i Bibliotečko-arhivskog odjeljenja Narodnog muzeja Crne Gore. Uložila je mnogo truda i strpljenja na prikupljanju i selekciji arhivske građe. Većina dokumenata pruža veoma vrijedne zabilješke, dopise i molbe renomiranih evropskih fotografa o njihovim interesovanjima, motivima, afinitetima, narudžbinama i cijeni da rade za crnogorski dvor, o ličnostima koje su voljele  da često budu ispred kamere. Rad na monografiji trajao je nekoliko godina, doduše, sa prekidima. Uvijek su sredstva nedostajala za štampu, pa je često gubila nadu da će ovaj rad ugledati svjetlost dana. Zahvaljujući direktoru Pavlu Pejoviću dobila je priliku da, uz luksuznu monografiju, osmisli i izložbu sa istim naslovom u Biljardi. Maja mi je u nastavku objasnila i kako je birala fotografije koje će biti dio izložbe, gdje su i kada nastale i koga predstavljaju. “Od tog ogromnog broja fotografija (12 000), ja sam se opredijelila za one koje su potpisane i vezane za političku i kulturnu istoriju Crne Gore od druge polovine XIX vijeka do 1919. godine, pa je u monografiji obrađeno 350  fotografija na kojima su uglavnom članovi vladajuće porodice, važne istorijske ličnosti tadašnje Crne Gore, urbane cjeline, impozantne građevine, prizori sa zabava, detalji iz svakodnevnog života.

“Epoha Nikole I istorijski je izuzetno turbulentna, dinamična i složena. To je vrijeme u kome je završen proces konstituisanja, teritorijalnog širenja i uobličavanja crnogorske države, sticanja međunarodnog priznanja, otvaranja brojnih škola, kulturnih institucija (pozorište, muzej, biblioteka), izgradnje mreže kolskih puteva, uspostavljanja telegrafskog i telefonskog saobraćaja… Crna Gora od vojničkog logora postaje moderna država. Snažnom i harizmatičnom ličnošću, Nikola I, državnik, političar, vojkovođa i literata, postaje personifikacija i zamajac ukupnog razvoja Crne Gore. Vladavina Nikole I posebno je inspirativna za dolazak mnogih stranaca različitog profila interesovanja i obrazovanja. Pored diplomata, putopisaca i istraživača, muzikologa i etnologa, dolazili su brojni likovni stvaraoci i fotografi. Njihovo prisustvo i boravak na Cetinju davao je posebnu draž životu u najmanjoj evropskoj prijestonici. Igrao se, pored bilijara, tenis i golf”, dodaje ona.

 

Izložba je zaista nevjerovatna. “Po prvi put je stavljen na uvid vizuelni materijal sa punim nazivima autora i godinama nastanka fotografija, kao i veliki broj arhivskih dokumenata, neobjavljivanih do sada. Sa požutjelih fotografija, bez strahopoštovanja i laskanja, ‘družimo se’ s članovima  vladarske porodice, prateći njihovu fizičku transformaciju od rane mladosti do godina duboke starosti. Noseći veristički biljeg vremena u kojima su nastajale, fotografije otkrivaju i psihu ličnosti koje su pozirale pred kamerom, ali i njihove autore, koji nijesu prihvatali sporednu ulogu iza objektiva. Nije pretjerano, ako kažem da je ova impozantna plejada fotografa ostavila dragocjeno i nemjerljivo nasleđe o vremenu u kojem se stvarao nacionalni i kulturni identitet Crne Gore”, zaključuje Maja.

 

Moćne žene kroz istoriju su moja vječita inspiracija, jer su neke od njih obilježile istoriju na dubok, revolucionaran i moćan način i promijenile svijet svojom harizmom, požrtvovnim radom, ambicioznošću i upornošću. Neke od takvih žena bile su i pripadnice naše kraljevske porodice, kćeri kralja Nikole, Ksenija i Jelena. Osma po redu kćer kralja Nikole, Ksenija, bila je najautentičniji svjedok zbivanja od 1916. godine. Uz oca je, u vrijeme kada je imala 35 godina, otišla u neizvjesnost izgnanstva i neprekidno bila uz njega, u Italiji i Francuskoj, do kraljeve smrti u februaru 1921. godine. U to dramatično vrijeme, ostalo je zapisano, princeza Ksenija bila je desna ruka, lični sekretar i politički savjetnik svom ocu, koji je mezimici beskrajno vjerovao i zvao je Velika. Nije se nikada udala, a ostaće upamćena i kao prva žena vozač u Crnoj Gori. Osim politikom, najstrasnije se bavila još i fotografijom, pa su njene slike i danas dragocjeno svjedočanstvo o Crnoj Gori na početku XX vijeka. Od devet kćeri, kralj Nikola Petrović Njegoš je na carske i kraljevske dvorove udomio pet. Princeza Zorka udala se za kralja Petra Karađorđevića, princeza Milica  za velikog ruskog knjaza Petra Nikolajeviča, a princeza Stana za ruskog knjaza Đorđa Maksimilijanoviča Romanova, a potom za velikog ruskog knjaza Nikolaja Nikolajeviča. Princeza Ana je bila udata za ruskog knjaza Franca Batenberga, a princeza Jelena za italijanskog monarha Vitoria Emanuelea. Lijepa Jelena Petrović postala je jedna od najomiljenijih ličnosti u porodici Savoja i čitavoj Italiji, a stanovnici su djevojčicama često davali njeno ime. O njenoj popularnosti svejdoči i klinika “Kraljica Jelena”, koja je osnovana njenim dobrovoljnim prilogom, kao i Veliki institut za liječenje raka, koji i danas nosi njeno ime. Tokom Prvog i Drugog svjetskog rata kraljica Jona od Italije, kako je zvao narod, pokazala je veliku humanost. Krasili su je vedar duh i skromnost, a prije svega dobročinstvo. Najsrećnija je bila ako bi druge obradovala, spašavala nemoćne, liječila bolesne, davala siromašnima. Poznato je da je sav novac, koji joj je kralj davao za lične potrebe, trošila na bolesne, stare, samohrane roditelje, a najviše na nejaku i nezbrinutu djecu. Sama je opremila bolnicu sa 250 kreveta, a svoju djecu je od malena učila da budu humana. Zasluge Jelene Savojske za italijanski narod bile su tolike da je katolički biskup Rišar iz Monpeljea inicirao da se proglasi za sveticu.

 

Maja je za izložbu izdvojila osamdesetak fotografija. “Izloženi su pojedinačni i grupni portreti kralja Nikole I, kraljice Milene, knjaževa Danila i Mirka i njihovih supruga, Milice-Jute i Natalije, knjaginjica Jelene, Ksenije, Vjere, Marije, knjaza Petra, knjaževića Stevana i Stanislava. Fotografije su nastale u intervalu od 1870. do 1919. godine i predstavljaju vrijedne vizuelne zapise. Pored nesporne istorijsko-dokumentarne vrijednosti, prisutna je i likovno-estetska, uslovljena senzibilitetom majstora fotografije, njegovom vještinom, ukusom i pronicljivošću da odabere i zabilježi pravi trenutak i, svakako, zahtjevom naručilaca. Njihovi autori su poznati evropski fotografi (Pietro Marubi, Rafaelo Fereti, Ugo Betini, Lorenco Suscipij, Antonio Jelaska, Karlo Veber, Luka Komerio, Masimino Dosio, Etore Peše, Ocup, Jan Langhans, Rudolf Mosinger, Karl Karlovič Bula…), koji su imali ateljee u razvijenim kulturnim centrima (Skadru, Rimu, Veneciji, Firenci, Napulju, Petrogradu, Moskvi, Pragu, Beču, Zagrebu…). Mnogi od njih su posjetili Crnu Goru, boravili na Cetinju, duže ili kraće, gdje im je, pored mnogih javnih ličnosti iz političkog i kulturnog života pozirao i crnogorski vladar sa članovima porodice. Fotografi su dolazili u vrijeme ratnih sukoba, prateći događaje na bojištima, ili pak, prilikom udadbi crnogorskih knjaginjica i ženidbi sinova, proslava dinastičkih jubileja i državnih svetkovina. Zahvaljujući njihovom pregalaštvu ostali su sačuvani mnogi važni istorijski trenuci, značajne ličnosti, dvorski život i ceremonijali… Pored priznanja i odlikovanja, nosili su laskavu titulu dvorskog fotografa crnogorskog dvora. Izloženi radovi nisu nastali samo na Cetinju, već i u mondenskim centrima koje su mlađi članovi dinastije rado i često posjećivali”, objašnjava mi Maja.

 

Ovo fantastično svjedočanstvo prilika na crnogorskom dvoru poslužilo mi je kao uvod za priču o modi tog vremena. Stil oblačenja u Crnoj Gori tokom XIX i početkom XX vijeka autentično je svjedočanstvo opštih kulturno – istorijskih zbivanja, ekonomskih i političkih promjena u zemlji, kao i društvenog statusa i materijalnih mogućnosti svakog pojedinca, ali i moralnih i estetskih shvatanja koja su, uglavnom, prema ličnim afinitetima, diktirali crnogorski vladari. Izborom odjeće i uvođenjem novina u tradicionalne kostime, duhovni i svjetovni vladar Crne Gore, Petar II Petrović Njegoš, pomjerio je granice vrijednosnog sistema. Pored crnogorskog i svešteničkog odijela, koje je nosio u rijetkim svečanim prilikama, Njegoš je na svojim putovanjima znao nositi i onovremenska “građanska odijela”. Njegošev naslednik, Danilo I Petrović Njegoš, najavio je modernizaciju službene odjeće najviših crnogorskih fukncionera. Iako su ga novi rat sa Turskom i skromne finansijske mogućnosti spriječile da u potpunosti realizuje svoje planove, njegov afinitet prema tadašnjim modnim trendovima je bio inovativan, a njegove inovacije su prihvaćene sa strahopoštovanjem i bez komentara. Međutim, njegova vjerenica Darinka, kćerka tršćanskog trgovca Kvekića, i njena garderoba, nijesu prošli nezapaženo. Njenu neobičnu garderobu, crnogorski glavari koji su svatove dočekali ispred Biljarde, prokomentarisali su pitanjem: “Zar naša knjaginja da nosi rešeto na glavi?”, misleći na šešir. Dilemu je vrlo brzo riješila sama knjaginja. Svjesna činjenice da uobičajena odjeća njene nove domovine nije samo odraz njenog vrednosnog sistema, već, iznad svega, znak nacionalne pripadnosti, Darinka je odlučila da luksuzna varijanta crnogorske narodne nošnje bude njen vladarski kostim.

 

Za razliku od Danila, poslednji vladar dinastije Petrović Njegoš, kralj Nikola, se u poštovanju i primjeni normi ponašanja i oblačenja pokazao kao veliki tradicionalista. On je želio da na Cetinju “živi kao Crnogorac, a ne Parižanin”, i najčešće je nosio narodnu nošnju. Njegova žena Milena je, u potpunosti, podržavala knjažev stav o načinu odijevanja i takođe je, najčešće nosila crnogorsko “narodno odijelo”. Jedini nestandardni dio njenog kostima bile su kratke pelerine od finih vunenih tkanina i krzna, koje su kvalitetom, bojom, često s vezenim ukrasima, činile harmoničnu cjelinu sa narodnom nošnjom. U poznijim godinama, tokom zimskog perioda, knjaginja Milena je počela nositi moderne ogrtače, jakne i kapute. Izuzimajući period dječaštva, kada su u svakodnevnim prilikama najčešće oblačili evropsku odjeću, knjaževi sinovi su obavezno nosili nacionalni kostim. Slobodu izbora garderobe imali su samo tokom privatnih posjeta inostranstvu, kada su, nepogrešivo, istančanog ukusa za lijepo, birali elegantnu i u tom trenutku modernu odjeću.

 

Za razliku od njih, crnogorske knjaginjice su, ne samo u inostranstvu, već i na Cetinju, oblačile odjeću koja je pratila evropske modne trendove. Njihovoj emancipovanosti u tom pogledu, prihvaćenoj i od najbližeg okruženja, nesumnjivo su doprinijele godine provedene na školovanjima u Rusiji, gdje su imale privilegiju da prisustvuju najznačajnijim državnim svetkovinama i zabavama organizovanim u dvorcima članova ruske carske familije. Haljine za balove, dnevnu garderobu i odjeću za putovanja, knjaginjice su najčešće kupovale u Beču, gdje su na proputovanjima do Petrograda ostajale po nekoliko dana. Priliku da u modnim salonima upotpuno svoju garderobu knjaginjice su koristile i tokom boravka na francuskoj rivijeri i u Italiji. Kupovale su u velikim modnim salonima (G.& E. Spitzer i Gustav Beer).

 

Jednostavne bluze, često sa našivenim dodatkom na kopčanje ili vezivanje koji je imao funkciju pojasa i do gleženjeva duge suknje, specijalno uzrađeni kostimi za tu namjenu, bili su praktična odjeća za razne sportske aktivnosti crnogorskih knjaginjica i knjaginja. Pored tenisa, koji su sa manje ili više žara igrala sva knjaževa djeca, pod pokroviteljstvom knjaginja Milice je, 1906. godine, na Cetinju svečano otvoren Golf klub. Garderoba za ovu vrstu aktivnosti nabavljana je u renomiranim modnim kućama (G.& E. Spitzer, Beer, Doucet, Nicaud & C-ie) i velikim trgovinama konfekcijske garderobe u inostranstvu (Laides Tailors Paris, Mode e confezioni Rinaldine Nipote Firenze, Laides blouse Harrods London).

 

Posebno mjesto u garderoberu ženskih članica zauzimale su razne vrste dnevnih i jutarnjih ogrtača, košulje, podsuknje, kombinezoni, bustuni, korseti i gaće. Za razliku od odjeće, obično kupovane u inostranstvu, obuću za sve odjevne kombinacije izrađivali su cetinjski obućari (Jozef Peckaj, Radovan Dožić, Milo R. Ivanišević). Što se tiče kozmetičkih preparata, najveći broj njih, korišćenih za uljepšavanje i ličnu higijenu, pripadnici kraljevske porodice naručivali su iz inostranstva (Rimmel, Umbre Ideal, Muguet).

U nastavku teksta, za naše čitaoce sam iz monografije “Evropska moda na crnogorskom dvoru” Tanje Jović izdvojila određene komade garderobe koji su pripadali članovima kraljevske porodice Petrović, a koji nam mogu dočarati duh i modu koja je tada vladala.

Posebno sam fascinirana svečanim haljinama, koje su rađene uglavnom od satena, ukrašene perlicama, prekrivane mrežom od zlatnih niti. Tu se mogu naći i haljine ukrašene muslinom, tilom i floralnom venecijanskom čipkom. Svaka od njih ima naglašen struk, bilo satenskim pojasom ili trakom, bilo mašnom koja se veže sa strane ili pozadi. Bez teksta ostavlja i svečani nacionalni kostim kraljice Milene sa jubilarne svetkovine održane 1910. godine. Kostim čine suknja od svijetloljubičastog satena, zvonastog kroja i sa dugačkim šlepom, srebrni filigrantski pojas – ćemer, jaketa od ljubičastog pliša, ukrašena nizpm grozdastih listića i koret od svijetlozelene čohe, ukrašen zlatnom granom sa listovima i cvjetovima.

I među dnevnom odjećom mogu se naći predivne duge haljine od svile ili vune, ukrašene čipkom i floralnim čipkanim ornamentima. Posebno mjesto ovdje zauzima haljina od crnog mrežastog tila knjaginje Natalije – Lili, koju čine bluza i široka zvonasta suknja sa šlepom. Haljina je ukrašena crnim svilenim trakama, dok su rubovi rukava ukrašeni čipkom sa crnom svilenom mašnom. Među dnevnom odjećom mogu se naći i bluze od mrežastog tila i svile, u koje su utkani listići i čipka, a ima i vezova sa  srebrnim nitima. Od toplije odjeće izdvaja se strukirani kaput od tamnoplavog pliša, ukrašen crnim tilom, ali i zvonasta pelerina knjaginjice Ksenije, izrađena od bijelo – sivog karo mohera, koja je moderna i dan danas.

 

Već sam pomenula da su pripadnici kraljevske porodice dosta pažnje posvećivali i kućnoj garderobi i rublju. U ovom segment možete pronaći sobnu bluzu kralja Nikole, rađenu od sivog mohera, zatim ženske ogrtače od satena, ukrašene svilenim vezom i floralnim elementima, ali i dječiji fudrirani ogrtač sa pelerinom, od satena krem boje. Posebnu pažnju izaziva  spavaćica knjaginje Natalije – Lili od bijelog batista. Prednjice su ukrašene uskim porubima i vezenim inicijalom N sa krunom iznad.

Službenici dvora imali su svoje uniforme. Uniformu šofera činili su bluza od crvene čohe i pantalone jahaćkog kroja od crnog vunenog štofa. Među dvorskim uniformama ističe se kaput od tamnoplave čohe, ukrašen zlatnom trakom s utkanim crnogorskim dvorskim grbom, kao i frak, rađen takođe od tamnoplave čohe, sa reverima i crvenim plišanim okovratnikom.

 

Kao što možete vidjeti, odjeća, koja je bila svojevrsni vizuelni simbol opštih estetskih estandarda i u još većoj mjeri lični stav i afinitet prema određenim stilovima odijevanja, kao odraz visokog statusa i poimanja lijepog, praktičnog i modernog, ima dugu tradiciju u Crnoj Gori. Samim tim, ne čudi ni to što naše nove generacije još više pokazuju afinitete prema lijepom oblačenju i stilu. To nam je, izgleda, u krvi, i dato po rođenju.

I Majin zaključak je da su crnogorske princeze u to vrijeme pratile modne trendove: “Dok je za vladarski par, kralja Nikolu i kraljicu Milenu, tradicionalan crnogorski kostim bio neprikosnoven način odijevanja, za mlađe članove vladajuće porodice to nije važilo. Rijetko, u izuzetnim situacijama, knjaginjice su nosile crnogorski kostim, što potvrđuju brojne fotografije. Oblačile su se u renomiranim evropskim modnim kućama, birajući s ukusom i mjerom kroj haljine ili kostima, finoću materijala, detalje i ukrase, vodeći računa da to bude odmjereno, otmeno i profinjeno, što je isticalo njihovu gracioznost, ljepotu i dostojanstveno držanje. Bile su obrazovane, samosvojne, ambiciozne, odlučne, pravi uzor današnjim  Crnogorkama”.